Mózgowe (neuronalne) korelaty leworęczności: przyczyny i manifestacje z perspektywy neuronauk i nauk pedagogicznych
pdf

Słowa kluczowe

leworęczność
lateralizacja
neurobiologia stronności

Jak cytować

GOŁYSZNY, M. Mózgowe (neuronalne) korelaty leworęczności: przyczyny i manifestacje z perspektywy neuronauk i nauk pedagogicznych. Konteksty Pedagogiczne, v. 2, n. 17, p. 87-109, 29 grudz. 2021.

Abstrakt

Lateralizacja to proces kształtowania przewagi funkcjonalnej jednej strony ciała. Wyróżnia się różne typy lateralizacji. Przez lata leworęczność uznawano za przejaw patologii. Trend ten jednak uległ z czasem zahamowaniu. Obecne poglądy opierają się na założeniu, że różnic półkulowych nie da się sprowadzić do jednego wymiaru. Uważa się, że obie półkule tworzą system, w którym istotną rolę odgrywa każda z nich. Nie podlega dyskusji, że dominacja jednej z rąk jest korzystna. Przyczyny powstawania leworęczności nie zostały dotychczas dostatecznie poznane. Istnieje wiele hipotez próbujących wyjaśnić to zjawisko. Obecnie trwają spory na temat różnych wariantów odmiennej stronności i ich predestynacji do trudności w uczeniu się. Jak wynika z danych, leworęczność jest zjawiskiem o złożonym podłożu neurobiologicznym, a jej implikacje są komplementarne. Celem niniejszej pracy jest przedstawienie tego zjawiska na podstawie doświadczeń pochodzących z badań neurobiologicznych, neuropsychologicznych i neuropedagogicznych.

https://doi.org/10.19265/kp.2021.2.17.322
pdf

Pobrania

Dane pobrania nie są jeszcze dostepne

Bibliografia

Annett, M. (1985). Left, Right, Hand and Brain: The Right Shift Theory. Hillsdale: Erlbaum.
Zobacz w Google Scholar

Annett, M. (2002). Handedness and Brain Asymmetry: The Right Shift Theory. Hove: Psychology Press.
Zobacz w Google Scholar

Bakan, P. (1973). Left Handedness and Alcoholism. Perceptual and Motor Skills, 36, 514.
Zobacz w Google Scholar

Bakan, P. (1977). Left Handedness and Birth Order Revisited. Neuropsychologia, 15, 837–839.
Zobacz w Google Scholar

Bartel, H. (2004). Embriologia. Podręcznik dla studentów. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL.
Zobacz w Google Scholar

Bauer, J. (2008). Empatia. Co potrafią lustrzane neurony, tłum. M. Guzowska. Warszawa: PWN.
Zobacz w Google Scholar

Bednarek, D. (1999). Neurobiologiczne podłoże dysleksji. Przegląd Psychologiczny, 42, 1–2.
Zobacz w Google Scholar

Bever, T.G. i Langendoen, D.T. (1971). A Dynamic Model of the Evolution of Language. Linguistic Inquiry, 2(4), 433–463.
Zobacz w Google Scholar

Bielańska-Osuchowska, Z. (2004). Zarys organogenezy. Różnicowanie się komórek w narządach. Warszawa: PWN.
Zobacz w Google Scholar

Bishop, D.V. (1983). How Sinister is Sinistrality? Journal of the Royal College of Physicians of London, 17(3), 161–172.
Zobacz w Google Scholar

Bishop, D.V. (2013). Cerebral Asymmetry and Language Development: Cause, Correlate, or Consequence? Science, 340 (6138), 1230531.
Zobacz w Google Scholar

Bishop, D.V. (2014). Uncommon Understanding (Classic Edition): Development and Disorders of Language Comprehension in Children. London –New York: Psychology Press.
Zobacz w Google Scholar

Blythe, S.G. (2006). Harmonijny rozwój dziecka, tłum. P. Karpowicz. Warszawa: Świat Książki.
Zobacz w Google Scholar

Bogdanowicz, M. (1992). Leworęczność u dzieci. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne.
Zobacz w Google Scholar

Bradshaw, J.L. (1989). Hemispheric Specialization and Psychological Function. Chichester: Wiley.
Zobacz w Google Scholar

Broca, P. (1861). Perte de la parole, ramollissement chronique et destruction partielle du lobe antérieur gauche du cerveau. Bulletin de la Société Anthropologique, 2(1), 235–238.
Zobacz w Google Scholar

Bryden, M.P., Ardila, A. i Ardila, O. (1993). Handedness in Native Amazonians. Neuropsychologia, 31, 301–308.
Zobacz w Google Scholar

Budohoska, W. i Grabowska, A. (1994). Dwie półkule – jeden mózg. Warszawa: Wiedza Powszechna.
Zobacz w Google Scholar

Cieszyńska, J. (2010). Diagnoza funkcji lewej półkuli mózgu i jej wpływ na programowanie terapii dziecka w wieku przedszkolnym. Nowa Logopedia, 1, 23–30.
Zobacz w Google Scholar

Cieszyńska, J. i Korendo, M. (2007). Wczesna interwencja terapeutyczna. Stymulacja rozwoju dziecka od noworodka do 6. roku życia. Kraków: Wydawnictwo Edukacyjne.
Zobacz w Google Scholar

Coren, S. i Halpern, D.F. (1991). Left-handedness: A Marker for Decreased Survival Fitness. Psychological Bulletin, 109(1), 90–106.
Zobacz w Google Scholar

Czochańska, J. (1995). Badanie i ocena neurorozwojowa niemowląt i noworodków. Lublin: Wydawnictwo Folum.
Zobacz w Google Scholar

Dawson, J.L. (1977). An Anthropological Perspective on the Evolution and Lateralization of the Brain. Annals of the New York Academy of Sciences, 299, 424–447.
Zobacz w Google Scholar

Federmeier, K.D., Wlotko, E.W. i Meyer, A.M. (2008). What’s ‘Right’ in Language Comprehension: Event-Related Potentials Reveal Right Hemisphere Language Capabilities. Lang Linguist Compass, 2, 1–17.
Zobacz w Google Scholar

Francks, C. i in. (2007). LRRTM1 on Chromosome 2p12 Is a Maternally Suppressed Gene That Is Associated Paternally with Handedness and Achizophrenia. Molecular Psychiatry, 12(12), 1129–1139.
Zobacz w Google Scholar

Gabbard, C. i Iteya, M. (1996). Foot Laterality in Children, Adolescents, and Adults. Laterality, 1(3), 199–205.
Zobacz w Google Scholar

Geschwind, N. i Behan, P. (1984). Laterality, Hormones and Immunity. W: N. Geschwind i A.M. Galaburda (red.), Cerebral Dominance. The Biological Foundations (s. 211–224). Cambridge, MA: Harvard University Press.
Zobacz w Google Scholar

Geschwind, N. i Galaburda, A.M. (1987). Cerebral Lateralization. Cambridge, MA: MIT Press.
Zobacz w Google Scholar

Geschwind, N. i Levitsky, W. (1968). Human Brain: Left-right Asymmetries in Temporal Speech Region. Science, 161, 186–187.
Zobacz w Google Scholar

Gilbert, A.N. i Wysocki, C.J. (1992). Hand Preference and Age in the United States. Neuropsychologia, 30, 601–608.
Zobacz w Google Scholar

Giljov, A., Karenina, K., Ingram, J. i Malashichev, Y. (2015). Parallel Emergence of True Handedness in the Evolution of Marsupials and Placentals. Current Biology, 25(14), 1878– 1884.
Zobacz w Google Scholar

Gołyszny, M. (2019). Wybrane czynniki warunkujące kompetencje szkolne z perspektywy współczesnych neuronauk i nauk pedagogicznych. Kwartalnik Pedagogiczny, 252(2), 122–149.
Zobacz w Google Scholar

Grabowska, A. (1994). Leworęczność a lateralizacja funkcji wzrokowo-przestrzennych w mózgu. Przegląd Psychologiczny, 37, 301–312.
Zobacz w Google Scholar

Grabowska, A. (1999). Neurobiologiczne podstawy leworęczności. Przegląd Psychologiczny, 42(1–2), 57–72.
Zobacz w Google Scholar

Grabowska, A. (2005). Lateralizacja funkcji psychicznych w mózgu człowieka. W: T. Górska, A. Grabowska i J. Zagrodzka (red.), Mózg a zachowanie (s. 443–488). Warszawa: PWN.
Zobacz w Google Scholar

Harrington, A. (1995). Models of Laterality in the Nineteenth Century. W: R.J. Davidson i K. Hugdahl (red.), Brain Asymmetry (s. 3–27). Cambridge, MA: MIT Press.
Zobacz w Google Scholar

Hécaen, H., de Agostini, M. i Monzon-Montes, A. (1981). Cerebral Organization in Left-handers. Brain and Language, 12, 261– 284.
Zobacz w Google Scholar

Hécaen, H. i Sauquet, J. (1971). Cerebral Dominance in Left-Handed Subjects. Cortex, 7, 19–48.
Zobacz w Google Scholar

Hellige, J.B. (1993). Hemispheric Asymmetry. What’s Right and What’s Left. Cambridge, MA: Harvard University Press.
Zobacz w Google Scholar

Hicks, R.E. i Kinsbourne, M. (1981). Fathers and Sons, Mothers and Children: A Note on the Sex Effect on Left-Handedness. Journal of Genetic Psychology, 139, 305–306.
Zobacz w Google Scholar

Hugdahl, K. i Davidson, R.J. (2004). The Asymmetrical Brain. Cambridge: MIT Press.
Zobacz w Google Scholar

Johansen, K. (2011). Słuch i uczenie się. W: E.M. Kulesza (red.), Ruch, wzrok, słuch – podstawa uczenia się. Warszawa: Wydawnictwo Akademii Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej.
Zobacz w Google Scholar

Kimura, D. (1963). Speech Lateralization in Young Children as Determined by an Auditory Test. Journal of Comparative and Physiological Psychology, 56(5), 899–902.
Zobacz w Google Scholar

Kimura, D. (1967). Functional Asymmetry of the Brain in Dichotic Listening. Cortex, 3(2), 163–178.
Zobacz w Google Scholar

Knapek, M. (2013). Lateralizacja a zaburzenia przetwarzania porządków linearnych w języku dzieci pięcio- i sześcioletnich. Nowa Logopedia, 4, 281–291.
Zobacz w Google Scholar

Knapek, M. (2017). Zaburzenia mowy a asymetria funkcjonalna mózgu w kontekście uczenia się – doniesienia z badań. Neurolingwistyka Praktyczna, 3, 47–66.
Zobacz w Google Scholar

Kobler, R. (1932). Der Weg des Menschen vom Links – zum Rechtshander. Wien–Leipzig: Perles Verlag.
Zobacz w Google Scholar

Kowalewski, I. (2014). Zaburzenia rozwoju ruchowego dziecka przed startem szkolnym. Rocznik Komisji Nauk Pedagogicznych, LXVII, 15–30.
Zobacz w Google Scholar

Kuhl, P.K. (2007). Język, umysł i mózg: doświadczenie zmienia percepcję. W: B. Bokus i G.W. Shugar (red.), Psychologia języka dziecka, tłum. E. Haman i in. (s. 34–62). Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
Zobacz w Google Scholar

Kushner, H.I. (2011). Cesare Lombroso and the Pathology of Left-Handedness. The Lancet, 377(9760), 118–119.
Zobacz w Google Scholar

London, W.P. (1990). Left-Handedness and Alcoholism. W: S. Coren (red.), Left Handedness. Behavioral Implications and Anomalies (s. 457–484). Amsterdam: Elsevier Science.
Zobacz w Google Scholar

Ludwig, W. (1931). Das Rechts–Links–Problem in Tierreich und beim Menschen. Berlin: Springer.
Zobacz w Google Scholar

Łuria, A.R. (1970). Traumatic Aphasia. Hague: Mouton.
Zobacz w Google Scholar

Magnus, R. (1926). Some Results of Studies in the Physiology of Posture. Lancet, 211(531–536), 585–588.
Zobacz w Google Scholar

Marzi, C.A., Grabowska, A., Tressoldi, P. i Bisiacchi, P. (1988). Left Hemisphere Superiority for Visuo-spatial Functions in Lefthanders. Behavioural Brain Research, 30, 183–192.
Zobacz w Google Scholar

Matyja, M. i Gogola, A. (2011). Edukacja sensomotoryczna niemowląt. Katowice: Wydawnictwo Akademii Wychowania Fizycznego.
Zobacz w Google Scholar

McGlone, J. (1980). Sex Differences in Human Brain Organization: A Critical Survey. Behavioral Brain Sciences, 3, 215–227.
Zobacz w Google Scholar

McManus, I.C. (2003). Right Hand, Left Hand: The Origins of Asymmetry in Brains, Bodies, Atoms, and Cultures. London: Phoenix.
Zobacz w Google Scholar

Medland, S.E., Duffy, D.L., Spurdle, A.B., Wright, M.J., Geffen, G.M., Montgomery, G.W. i Martin, N.G. (2005). Opposite Effects of Androgen Receptor CAG Repeat Length on Increased Risk of Left-Handedness in Males and Females. Behavior Genetics, 35(6), 735–744.
Zobacz w Google Scholar

Meyer, R.W. (1991). Berater für Linkshandiger. München: Taschenbuchverlag Jacobi KG.
Zobacz w Google Scholar

Michałowicz, R. (2000). Rozwój układu nerwowego i badania neurologiczne dziecka. W: R. Michałowicz i S. Jóźwiak (red.), Neurologia dziecięca (s. 13–97). Wrocław: Urban & Partner.
Zobacz w Google Scholar

Miles, T.R. (1983). Dyslexia. The Pattern of Difficulties. London: Granada.
Zobacz w Google Scholar

Moro, E. (1918). Das erste tremenon. Munchener Med Wochensch, 65, 1147–1150.
Zobacz w Google Scholar

Olex-Zarychta, D. (2010). Lateralizacja funkcjonalna kończyn człowieka i jej uwarunkowania w zakresie koordynacji motorycznej. Katowice: Wydawnictwo Akademii Wychowania Fizycznego im. J. Kukuczki.
Zobacz w Google Scholar

Orton, S.T. (1937). Reading, Writing and Speech Problems in Children. New York: Norton.
Zobacz w Google Scholar

Paczkowska, A., Szmalec, J. i Zielonka, D. (2014). Wykrywanie problemów związanych z nieustaloną lateralizacją i możliwości im przeciwdziałania dla prawidłowego rozwoju dziecka. Hygeia, 49(3), 531–535.
Zobacz w Google Scholar

Passian, J., Suchenwirth, R. i Ferner, U. (1969). Die Lateralisation der manuellen Leistung in Abhängigkeit vom Lebensalter. Fortschritte der Neurologie und Psychiatrie, 37, 319–331.
Zobacz w Google Scholar

Pawłow, I.P. (1951). Wykłady o czynności mózgu, tłum. S. Miller. Warszawa: PZWL.
Zobacz w Google Scholar

Payne, M.A. (1987). Impact of Cultural Pressures on Self-reports of Actual and Approved Hand Use. Neuropsychologia, 25(1), 247–258.
Zobacz w Google Scholar

Perelle, J.B. i Ehrman, L. (1994). An International Study of Human Handedness: The Data. Behavior Genetics, 24, 217–227.
Zobacz w Google Scholar

Pocelujev, A. (1951). Voprosy rozvitja levoj ruki u śkolnikov–sportsmenov. Leningrad, diss. kand.
Zobacz w Google Scholar

Podemski, R. i Wendera, M. (2001). Neurologia. Wrocław: Urban & Partner.
Zobacz w Google Scholar

Porac, C. i Coren, S. (1979). Individual and Familial Patterns in Four Dimensions of Lateral Preferences. Neuropsychologia, 17(5), 543–548.
Zobacz w Google Scholar

Rogers, L.J. (2014). Asymmetry of Brain and Behavior in Animals: Its Development, Function, and Human Relevance. Genesis, 52(6), 555–571.
Zobacz w Google Scholar

Sadowska, L. i Dziewulski, M. (2012). Neurofizjologiczne podstawy diagnostyki i terapii dzieci z zaburzeniami rozwojowymi. Warszawa: UMK.
Zobacz w Google Scholar

Saitsu, H. i in. (2004). Development of the Posterior Neural Tube in Human Embryos. Anatomy and Embryology, 209, 107–117.
Zobacz w Google Scholar

Satz, P. (1980). Incidence of Aphasia in Left-Handers: A Test of Some Hipothetical Models of Cerebral Speech Organization. W: J. Heron (red.), Neuropsychology of Left-Handedness (s. 189–197). New York: Academic Press.
Zobacz w Google Scholar

Satz, P., Orsini, D.L., Saslow, E. i Henry, R. (1985). The Pathological Left-Handedness Syndrome. Brain and Cognition, 4, 27–46.
Zobacz w Google Scholar

Scerri, T.S. i in. (2011). PCSK6 is Associated with Handedness in Individuals with Dyslexia. Human Molecular Genetics, 20(3), 608–614.
Zobacz w Google Scholar

Shaywitz, B.A. i in. (1995). Sex Differences in the Functional Organization of the Brain for Language. Nature, 373, 607–609.
Zobacz w Google Scholar

Skibska, J. (2010). Asymetria funkcjonalna mózgu a wykorzystanie mnemotechnik w procesie dydaktycznym. W: J. Gabzdyl i B. Oelszlaeger (red.), Oblicza edukacji. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Wojciechowi Kojsowi (s. 390–398). Sosnowiec: Oficyna Wydawnicza Humanitas.
Zobacz w Google Scholar

Sobótka, S. i Grodzicka, J. (1989). Hemispheric Difference in Evoked Potentials to Faces and Words. Acta Neurobiologiae Experimentalis, 49, 265–280.
Zobacz w Google Scholar

Sperry, R.W. (1968). Hemisphere Deconnection and Unity in Conscious Awareness. American Psychologist, 23(10), 723–733.
Zobacz w Google Scholar

Spionek, H. (1965). Zaburzenia psychoruchowego rozwoju dziecka. Warszawa: PWN.
Zobacz w Google Scholar

Spionek, H. (1970). Psychologiczna analiza trudności i niepowodzeń szkolnych. Warszawa: PZWL.
Zobacz w Google Scholar

Starosta, W. (1975). Symetria i asymetria ruchu w sporcie. Z badań łyżwiarstwa figurowego, wrotkarstwa figurowego, gimnastyki artystycznej, lekkoatletyki, kajakarstwa. Warszawa: Sport i Turystyka.
Zobacz w Google Scholar

Starosta, W. (1990). Symetria i asymetria ruchów w sporcie. Warszawa: Instytut Sportu.
Zobacz w Google Scholar

Starosta, W. (2008). Stronne zróżnicowanie techniki ćwiczeń zawodników rozmaitych dyscyplin sportu. Warszawa–Supraśl: Wyższa Szkoła Wychowania Fizycznego i Turystyki w Supraślu.
Zobacz w Google Scholar

Starosta, W. (2015). Adaptacja osób leworęcznych do systemu edukacji ruchowej i szkolenia sportowego opracowanego dla praworęcznych. Aktywność Ruchowa Ludzi w Różnym Wieku, 4.
Zobacz w Google Scholar

Sulzbacher, S. i in. (1994). Crossed Dominance and Its Relationship to Intelligence and Academic Achievement. Developmental Neuropsychology, 4, 473–479.
Zobacz w Google Scholar

Szeląg, E. (2005). Mózg a mowa. W: T. Gałkowski, E. Szeląg i G. Jastrzębowska (red.), Podstawy neurologopedii (s. 98–153). Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego.
Zobacz w Google Scholar

Szuman, S. (1957). Rozwój motoryki niemowlęcia. Kultura Fizyczna, 11, 834–850.
Zobacz w Google Scholar

Tomatis, A. (1991). Education et dyslexie. Paris: ESF.
Zobacz w Google Scholar

Travis, L.E. (1931). Speech Pathology. New York: Appleton.
Zobacz w Google Scholar

Tuan, Y.F. (1987). Przestrzeń i miejsce, tłum. A. Morawińska. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Zobacz w Google Scholar

Wernicke, C. (1969). The Symptom Complex of Aphasia. W: R. Cohen i M. Wartofsky (red.), Proceedings of the Boston Colloquium for the Philosophy of Science 1966/1968 (s. 34–97). Dordrecht: Springer.
Zobacz w Google Scholar

Wigan, A.L. (1844). Duality of the Mind. The Lancet, 43(1078), 154.
Zobacz w Google Scholar

Witelson, S.F. i Kigar, D.L. (1987). Individual Differences in the Anatomy of the Corpus Callosum: Sex, Hand Preference, Schizophrenia and Hemisphere Specialization. W: A. Glass (red.), Individual Differences in Hemispheric Specialization (s. 55–91). New York: Springer.
Zobacz w Google Scholar

Witelson, S.F., Kigar, D.L., Scamvougeras, A., Kideckel, D.M., Buck, B., Stanchev, P.L. i Black, S. (2008). Corpus Callosum Anatomy in Right-Handed Homosexual and Heterosexual Men. Archives of Sexual Behavior, 37(6), 857–863.
Zobacz w Google Scholar

Yokota, Y., Kawamura, Y. i Kameya, Y. (2006). Callosal Shapes at the Midsagittal Plane: MRI Differences of Normal Males, Normal Females, and GID. W: 2005 IEEE Engineering in Medicine and Biology 27th Annual Conference (s. 3055–3058). [Piscataway]: IEEE.
Zobacz w Google Scholar

Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 4.0 Miedzynarodowe.